All for Joomla All for Webmasters

SAĞLAM AİLƏ NAMİNƏ

 

dr-sevinc-eliffetahzade

Sürətlə inkişaf edən Azərbaycanın sağlam gələcəyi çox vacibdir. Bununla əlaqə-dar bəzi məsələlərin geniş kütləyə izah etməyə böyük ehtiyacı var. İrsi xəstəlik olan talassemiya bizim ölkəmizdə geniş yayılmışdır və bunun bir neçə cəbəbi var. Onlardan başlıcası insanların qanında talassemiya genlərinin olmasıdır. Gen daşıyıcılarının bir-biri ilə evləndikdə onların uşaqlarında 50% talassemiya xəstəliyi ilə doğulma riski var. İkinci səbəb də hələ indiyə kimi xalq arasında mövcud olan adət-ənənə  qan qohumlarının bir-biri ilə evlənməsidir. Bir halda ki, bizim əhali arasında çoxlu sayda talassemiya genlərini daşıyan in-sanlar mövcuddur deməli, çox ailələrdə xəstə uşaq doğulmasına böyük ehtimal var. Çünki qan qohumlarının məsələn, xalaqızı-xalaoğlu, əmiqızı- əmioğlu və s.nənələri, babaları eyni adamdır. Əgər onlarda xəstə genlər olubsa deməli, o genlər nəvələrə keçib. Valideynlər arasında qohumluq nə qədər yaxındırsa, ta-lassemiyanın törəməsi qorxusu da bir o qədər artıqdır. Elə buna görə də bəzi öl-kələrdə qan qohumlu nigaha dövlət qanunu üzrə icazə verilmir, xüsusən xaçpə-rəstlər arasında. Əfsus ki, müsəlman adətlərinə görə əksinə, qohumun qohumla evlənməsinə üstünlük verilir. Qan qohumluğu bu xəstəlikdə əsas səbəb olmasa da onlardan xəstə uşaq doğulma ehtimalını artırır.  Talassemiya dünyada ən sıx rast gəlinən bir xəstəlikdir. Azərbaycanda talasse-miya daşıyıcılarına ən çox Qəbələ, Şəki, Ağdaş, Ucar, Göyçay, İsmayıllı, Oğuz rayonlarındanda rast gəlinir. Yuxarıdakı bu sıra üzrə bu rayonlarda xəstələrin sa-yı azalır. Talassemiya ailəvi ağır qan xəstəliyidir. Daşıyıcı ana və daşıyıcı atadan xəstə genləri alan uşaq bu xəstə genlərlə uzun müddət sümük iliyinə xəstə informasiya verir. Sümük iliyi çox çalışmasına baxmayaraq, xəstə eritrositlər yetişdirir. Nəti-cədə lazımi qədər normal eritrositlər yetişdirə bilməyən uşaqda qan azlığı başla-yır. Talassemiyalı uşaqlar normal doğulurlar, 3-4 aylıqdan sonra qan azlığı aş-kar olunur. Belə uşaqlarda rəng solğunluğu, iştahasızlıq, narahatlıq, qara ciyər və dalaq böyüməsi nəticəsində qarnın ölçülərinin böyüməsi, inkişafdan geri qal-ma, sümük iliyinin çox işləməsi nəticəsində əvvəl üz və baş sümüklərində, sonra digər sümüklərdə dəyişiklik baş verir, tipik üz görünüşü ortaya çıxır. Talassemiyanın bir neçə forması var: 1)talassemiya daşıyıcılığı. Bu insanlar tamamilə sağlam sayılırlar.

2) Böyük talassemiya erkən yaşlarda aşkar olunan, çox ciddi bir qan xəstəliyi-dir.

3) Ara formalı talassemiya. Daşıyıcılar kimi tamamilə sağlam olmayan, daha gec yaşlarda aşkar olunan, qana daha az ehtiyacı olan xəstəliyin zəif formasıdır.

Talassemiya daşıyıcıları xəstə deyildirlər. Ancaq bəzilərində zəif qanazlığı ola bilər. Talassemiya daşıyıcılarının böyük bir qismi bu xəstəliyi daşıdıqlarını bil-mirlər. Yalnız xəstə uşaq sahibi olduqda və ya xüsusi müayinə zamanı aşkar olu-nur. Onların eritrositləri normal eritrositllərdən daha kiçik olur. Bu insanlarda Hb A2 konsentrasiyası normal insanlara nisbətən daha yüksək səviyyədə olur. Talassemiya daşıyıcısında xəstə genlə yanaşı, sağlam gen də vardır. Daşıyıcıdan da xəstə uşaq doğulması irsiyyət qanunu ilə sıx bağlıdır. Belə ki, valideynlərin hemoqlobinində genlər cüt-cütdür. Onlardan biri sağlam, digəri isə xəstə gendir. Uşaq ana bətnində öz genetik fonunun yarısını anasından, yarısını isə atasından alır. Əgər uşaq hər iki valideyndən sağlam geni alırsa, onda uşaq sağlam doğu-lur. Bir valideyndən sağlam, digərindən xəstə alırsa, onda uşaq valideyni kimi daşıyıcı olur. Bizim əlimizdə talassemiya daşıyıcılarının dəqiq statistikası yoxdur. Çünki, bu insanlar praktiki sağlam insanlar olduğundan həkimə müraciət etmirlər. Məhz buna görə də biz daşıyıcılar haqqında statistik məlumat əldə edə bilmirik. Bunun üçün heç olmasa endemik zona rayonlarının uşaqları ucdantutma talassemiyanın daşıyıcılığına görə yoxlanmalıdır. Bu isə böyük maddi vəsait tələb edir. Əgər uşaq hər iki valideyndən xəstə gen alırsa, həmin uşaq ağır talassemiya xəstəliyi ilə doğulur. Bəs necə olur ki, eyni valideynlərdən həm sağlam, həm də xəstə uşaq doğulur? Valideyn daşıyıcı olduqda, onların hüceyrələrində həm nor-mal və həm də xəstə genlər mövcuddur.Əgər normal sperma(kişi hüceyrəsi) nor-mal yumurta ilə birləşirsə, onda uşaq sağlam doğulur, normal yumurta talasse-miya geni olan sperma ilə və ya əksinə, talassemiya geni olan yumurta normal sperma ilə birləşdikdə uşaq daşıyıcı doğulur, talassemiyalı yumurta və talasse-miyalı sperma birləşərsə, uşaq böyük talassemiya ilə doğulur. Əgər valideynlər-dən hər ikisi talassemiya daşiyicisıdırsa, uşaqları 25% xəstə, 50% daşıyıcı, və 25% sağlam ola bilər. Talassemiyalı xəstə uşaq doğduqda belə hər hamiləlikdə 25% olmaqla xəstə uşaq doğma riski var. Əgər valideynlərdən biri talassemiya daşıyıcısı və digəri sağlamdırsa, uşaqla-rında 50% talassemiya daşıyıcısı olma ehtimalı var, lakin uşaqlardan heç biri xəstə doğulmaz. Əgər hər iki valideyn tam sağlamdırsa, uşaqlar nə talassemiya daşıyıcısı, nə də talassemiyalı xəstə kimi doğulma riski var. Bir daşıyıcının evləndikdə sağlam həyat yoldaşı seçməsi zamanı xəstə talasse-miyalı uşaq dünyaya gətirmə riski olmur. Yalnız tam sağlam və daşıyıcı doğula bilər.

   Profilaktikası: Tibbi genetik Məsləhətxanalar təşkil etmək. Talassemiya ilə xəstə uşaq doğulmasının qarşısını almaq üçün prenatal profilaktika aparılmalı-dır. Bunun üçün uşaq ana bətnində 8-10 həftəlik olduqda xüsusi metodla yoxla-nılır, uşaqda xəstəlik aşkar olunarsa, anaya abort etmək məsləhət görülür. Bu yolla xəstə uşaq doğulmasının qarşısı alınar. Hal – hazırda dövlətimizin qəbul etdiyi ailə və nigah haqqındakı qərara bütün insanlar riayət etsələr daşıyıcıların sayı artsa da bir nəfər də olsa talassemiyalı xəstə uşaq dünyaya gəlməyəcək. Bunun üçün maarifləndirmə işini gücləndirmək lazımdır. Xəstəliyin profilaktikasında əhalinin özü, cəmiyyət bu işə cəlb olunmalıdır. Hər şeydən əvvəl əhalinin talassemiya haqqında kifayət qədər məlumatı olmalıdır. Əhalini maarifləndirmək çox asan iş olmasa da, lakin mümkündür. Bunun üçün populyar bukletlər, tövsiyyələr və digər sanitar- maarifi materialları hazırlanıb əhali arasında paylanmalıdır, qəzetlərdə, jurnallarda müntəzəm məqalələr nəşr olunmalıdır. Əhalini məlumatlandırmaq üçün kütləvi informasiya vasitələrindən ən önəmlisi teleradio xidmətidir. Yuxarıda göstərilən profilaktik tədbirlərin hamısı səmərəli ola bilər, əgər hə-yata tətbiq olunarsa. Hər şeydən əvvəl, bütün gənclər, xüsusən subaylar evlənmə ərəfəsində talassemiya geninə görə yoxlanmalıdır. Bunu həyata keçirmək müm-kün olsa, talassemiya geni daşıyan iki şəxsin evlənməsinin və bununla da əhali arasında xəstə uşaq doğulmasının qarşısı alınar. Talassemiya daşıyıcılarını müəyyən etmək üçün qanın xüsusi laborator ana-lizlərini  keçirmək lazımdır. Həkimlər eritrositlərin osmotik rezistentliyini, bu hüceyrələrdə hemoqlobinin orta miqdarını və qanda A2 hemoqlobinin səviyyə-sini təyin edib sizin daşıyıcı olub və ya olmadıdığınızı müəyyən edə bilər. Yadda saxlamaq lazımdır ki, talassemiyanın daşıyıcıları xəstə deyillər və onların müalicəyə ehtiyacı yoxdur! Belə şəxslərin digər xəstəliklərə  meyli artmır və onlarda fiziki və ya əqli cəhət-dən zəiflik meydana çıxa bilməz! Talassemiyanın daşıyıcılığından azad olmaq mümkün deyil və daşıyıcılarda heç vaxt böyük talassemiya inkişaf edə bilməz!

Talassemiya

Bu xəstələrin qaraciyərlərində premorbid fon yarandığı üçün dəmir parçalanması ilə əlaqədar hepartea içməsi məsləhətdir.Bu xəstələrdə eritrositlərin intensiv parçalanması zamanı azad olunan hemoqlo-bin derivatları və dəmir birləşmələri ilə qaraciyərin həddən artıq “yüklənməsi”  ilə əlaqədar qaraciyərin subklinik xarakterli disfunksiyası əmələ gəlir. Bu xəstə-lər gün ərzində “Hepartea” dəmləyib içsələr qaraciyərdə yüngülləşmə hiss edər-lər.